Files, Sorting & Records — The 100-Student Problem

This whole lesson is one problem. Every new thing you learn here shows up because the problem refuses to be solved without it. Cả bài học này chỉ có một bài toán. Mỗi thứ mới bạn học đều xuất hiện vì bài toán không thể giải nếu thiếu nó.

🛠️ Section 0 — Set Up Your Computer

Do this once. Follow the numbered steps in order. Làm một lần. Làm theo các bước đánh số, đúng thứ tự.

0.1 — Install Git Bash

Git Bash is the window where you type commands. Git Bash là cửa sổ để gõ lệnh.

1. Go to git-scm.com/install/windows and click "Click here to download". Vào git-scm.com/install/windows, bấm "Click here to download".

   

2. Open File Explorer → Downloads → double-click the file. Mở File Explorer → Downloads → bấm đúp vào tệp.
3. If Windows asks "Do you want to allow this app to make changes?", click Yes. Nếu Windows hỏi, bấm Yes.
4. Click Next on every screen, then Install, then Finish. Bấm Next ở mọi màn hình, rồi Install, rồi Finish.
5. To open Git Bash: Start → type Git Bash → click it. Để mở Git Bash: Start → gõ Git Bash → bấm vào.

   

0.2 — Install Python

1. Go to python.org/downloads/windows. Vào python.org/downloads/windows.
2. Find the first Python 3.14 and click "Windows installer (64-bit)" — not "Python install manager". Tìm Python 3.14 đầu tiên, bấm "Windows installer (64-bit)" — không phải "Python install manager".

   

3. Open File Explorer → Downloads → double-click the file. Mở File Explorer → Downloads → bấm đúp vào tệp.
4. If Windows asks "Do you want to allow this app to make changes?", click Yes. Nếu Windows hỏi, bấm Yes.
5. Tick "Add python.exe to PATH" at the bottom. Do not skip this. Tích ô "Add python.exe to PATH" ở dưới cùng. Không được bỏ qua.

   

6. Click Install Now, then Close. Bấm Install Now, rồi Close.

0.3 — Install VS Code

VS Code is where you write your code. VS Code là nơi bạn viết code.

1. Go to code.visualstudio.com/download and click the Windows button. Vào code.visualstudio.com/download, bấm nút Windows.

   

2. Open File Explorer → Downloads → double-click the file. Mở File Explorer → Downloads → bấm đúp vào tệp.
3. Click "I accept the agreement", then Next. Bấm "I accept the agreement", rồi Next.
4. On "Select Additional Tasks", tick both "Add 'Open with Code'" boxes. Ở màn hình "Select Additional Tasks", tích cả hai ô "Add 'Open with Code'".

   

5. Click Next, Install, Finish. Bấm Next, Install, Finish.

0.4 — Make a folder and open it in VS Code

1. Open File Explorer → This PC → double-click the (D:) disk. (No (D:) disk? Tell your teacher.) Mở File Explorer → This PC → bấm đúp vào ổ (D:). (Không có ổ D:? Báo giáo viên.)
2. Right-click an empty space → New → Folder. Name it with your name — no spaces, no accents. Example: nguyenvanan. Bấm chuột phải vào chỗ trống → New → Folder. Đặt tên bằng tên của bạn — không dấu cách, không dấu tiếng Việt. Ví dụ: nguyenvanan.
3. Right-click your folder → Open with Code. (No option? Click "Show more options" first.) Bấm chuột phải vào thư mục của bạn → Open with Code. (Không thấy? Bấm "Show more options" trước.)
4. VS Code asks if you trust the folder. Click "Yes, I trust the authors". VS Code hỏi bạn có tin thư mục không. Bấm "Yes, I trust the authors".

   

5. In the left panel of VS Code, right-click an empty space → New Folder.... Type helloworld and press Enter. All your files for this lesson go in this folder. Ở khung bên trái VS Code, bấm chuột phải vào chỗ trống → New Folder... Gõ helloworld rồi nhấn Enter. Mọi tệp của bài này đều để trong thư mục này.

0.5 — Create your first file

1. In the left panel of VS Code, click the helloworld folder. Ở khung bên trái VS Code, bấm vào thư mục helloworld.
2. Click the New File button (a page with +). Bấm nút New File (tờ giấy có dấu +).

   

3. Type hello.py and press Enter. It appears under helloworld. Gõ hello.py rồi nhấn Enter. Tệp hiện ra bên dưới helloworld.
4. Type this into the file: Gõ nội dung này vào tệp:

   python
   print("Hello")

5. Press Ctrl+S to save. Nhấn Ctrl+S để lưu.

0.6 — Open Git Bash in your folder

1. Close any Git Bash window that is already open. Đóng mọi cửa sổ Git Bash đang mở.
2. In File Explorer, open (D:) → your folder → helloworld. Trong File Explorer, mở (D:) → thư mục của bạn → helloworld.
3. Right-click an empty space → Open Git Bash here. (No option? Click "Show more options" first.) Bấm chuột phải vào chỗ trống → Open Git Bash here. (Không thấy? Bấm "Show more options" trước.)
4. Type ls and press Enter. Gõ ls rồi nhấn Enter.

   bash
   ls

5. You should see hello.py. Bạn sẽ thấy hello.py.

0.7 — Run your first file

1. Type this and press Enter: Gõ dòng này rồi nhấn Enter:

   bash
   python hello.py

2. You should see Hello. Your computer is ready. Bạn sẽ thấy Hello. Máy tính đã sẵn sàng.

🎯 Section 1 — The Problem

A class has 100 students. Each one has a score. Your job: print the scores from lowest to highest. Một lớp có 100 học sinh, mỗi bạn có một điểm. Nhiệm vụ: in điểm từ thấp đến cao.

The scores look like this — one number per line, 100 lines in total: Điểm có dạng như sau — mỗi dòng một số, tổng cộng 100 dòng:

87
92
78
95
85
...

You found it: typing 100 numbers every single time you test is impossible. Before we can sort anything, we need the data to come from somewhere else. Bạn đã thấy: gõ 100 số mỗi lần chạy thử là không thể. Trước khi sắp xếp, dữ liệu phải đến từ nơi khác.

📂 Section 2 — Read the Scores From a File

The 100 numbers are already in a text file called scores.txt. Your program can read them from the file, so you never type them again. 100 số đã có sẵn trong tệp văn bản scores.txt. Chương trình của bạn đọc chúng từ tệp, nên bạn không phải gõ lại nữa.

python
scores = []

with open("scores.txt") as f:
    for line in f:
        scores.append(int(line))

for s in scores:
    print(s)

• open("scores.txt") opens the file. mở tệp.
• with lets you use the file in the indented lines below it. When those lines finish, Python closes the file (stops using it) for you. with cho bạn dùng tệp trong các dòng thụt vào bên dưới nó. Khi các dòng đó chạy xong, Python tự đóng tệp (thôi dùng tệp) giúp bạn.
• for line in f gives you one line at a time, until the file runs out. lấy từng dòng một, cho tới khi hết tệp.
• int(line) turns the text "87" into the number 87. đổi chữ "87" thành số 87.

🔢 Section 3 — Sort Them

The scores are in a list. Python can put a list in order with one line. Điểm đang nằm trong một list. Python sắp xếp list chỉ bằng một dòng.

python
scores = []

with open("scores.txt") as f:
    for line in f:
        scores.append(int(line))

scores.sort()

for s in scores:
    print(s)

scores.sort() rearranges the list itself, from smallest to largest. sort() sắp xếp lại chính list đó, từ nhỏ đến lớn.

💾 Section 4 — Write the Answer to a File

Printing 100 lines to the screen scrolls away. Write the answer into out.txt instead, so you can open it and check it. When you run this program, it shows nothing on the screen — that is normal. It creates out.txt in your helloworld folder; open it in VS Code to see the answer. In 100 dòng ra màn hình sẽ bị trôi mất. Hãy ghi kết quả vào tệp out.txt để mở ra kiểm tra. Khi chạy, chương trình không hiện gì trên màn hình — như vậy là bình thường. Nó tạo tệp out.txt trong thư mục helloworld; mở tệp đó trong VS Code để xem kết quả.

python
scores = []

with open("scores.txt") as f:
    for line in f:
        scores.append(int(line))

scores.sort()

with open("out.txt", "w") as f:
    for s in scores:
        f.write(str(s) + "\n")

• The "w" means write. Without it, Python only reads. "w" nghĩa là ghi. Không có nó, Python chỉ đọc.
• f.write() only accepts text, so str(s) turns the number back into text. write() chỉ nhận chữ, nên phải đổi số thành chữ.
• "\n" is a new line. Without it everything lands on one line. là ký tự xuống dòng. Thiếu nó thì mọi thứ dính vào một dòng.

🔄 Section 5 — New Requirement: Best Student at the Top

The teacher changes her mind. She wants the scores from highest to lowest now. Cô giáo đổi ý. Bây giờ cô muốn điểm từ cao xuống thấp.

With nothing inside its brackets, sort() always puts the smallest first. To get a different order, you have to tell it what to sort by — and you tell it with a function. Khi không có gì trong ngoặc, sort() luôn xếp nhỏ trước. Muốn thứ tự khác, bạn phải nói cho nó biết sắp xếp theo cái gì — bằng một hàm.

python
def highest_first(score):
    return -score

scores = []

with open("scores.txt") as f:
    for line in f:
        scores.append(int(line))

scores.sort(key=highest_first)

with open("out.txt", "w") as f:
    for s in scores:
        f.write(str(s) + "\n")

Compared with Section 4, two things are new: the def highest_first at the top, and the sort line is now scores.sort(key=highest_first). Write highest_first with no brackets: you are handing the function to sort, and sort calls it for you. So với Phần 4, có hai chỗ mới: hàm def highest_first ở đầu, và dòng sort giờ là scores.sort(key=highest_first). Viết highest_first không có dấu ngoặc: bạn đưa hàm cho sort, và sort sẽ tự gọi nó.

Read it like this: sort calls your function once for every score, and then sorts by whatever your function gave back. Your function hands back -score, so 95 becomes -95 and 78 becomes -78. Since -95 is smaller than -78, the 95 now comes first. Hiểu thế này: sort gọi hàm của bạn một lần cho mỗi điểm, rồi sắp xếp theo giá trị hàm trả về. Hàm trả về -score, nên 95 thành -95 và 78 thành -78. Vì -95 nhỏ hơn -78 nên 95 đứng trước.

🙋 Section 6 — New Requirement: Whose Score Is It?

A list of numbers is not very useful. The teacher wants to know which student got each score. So the data file changes — every line now has a name and a score, for example: Danh sách toàn số thì chưa dùng được. Cô giáo muốn biết điểm đó là của ai. Vì vậy tệp dữ liệu thay đổi — mỗi dòng có tên và điểm, ví dụ:

An 87
Binh 92
Chi 78
Dung 95
Em 85

Reading a line now gives you two things instead of one. split() cuts the line wherever there is a space: Đọc một dòng bây giờ cho bạn hai thứ. split() cắt dòng tại khoảng trắng:

python
with open("students.txt") as f:
    for line in f:
        name, score = line.split()
        score = int(score)
        print(name, score)

• split() gives back two pieces, and name, score = puts the first piece in name and the second in score. split() trả về hai phần, và name, score = đặt phần đầu vào name, phần sau vào score.
• To use the small file, change "students.txt" to "students-5.txt" in the open(...) line. Muốn dùng tệp nhỏ, hãy đổi "students.txt" thành "students-5.txt" trong dòng open(...).

Tuyet 60
Cong 53
Hai 67
Loan 90
Khai 95

🧩 Section 7 — Keep the Name and the Score Together

The last requirement: write the students from the lowest score to the highest, each name still next to its score. Yêu cầu cuối: ghi học sinh từ điểm thấp nhất đến cao nhất, tên vẫn nằm cạnh điểm.

Cong 53
Tuyet 60
Hai 67
Loan 90
Khai 95

Here is a way that works. It uses what you already know — reading, sorting, writing — with one change. Đây là một cách làm đúng. Nó dùng những gì bạn đã biết — đọc tệp, sắp xếp, ghi tệp — chỉ khác một chỗ.

Instead of putting a number in the list, put a pair of things in the list. In Python a pair like this is called a tuple, and you write it with round brackets: Thay vì bỏ một số vào list, hãy bỏ vào một cặp. Trong Python cặp này gọi là tuple, viết bằng dấu ngoặc tròn:

python
data.append((score, name))

Notice the two sets of round brackets: the outer ones belong to append, and the inner ones make the tuple. Để ý có hai lớp ngoặc tròn: lớp ngoài là của append, lớp trong tạo ra tuple.

The whole program: Toàn bộ chương trình:

python
data = []

with open("students.txt") as f:
    for line in f:
        name, score = line.split()
        data.append((int(score), name))

data.sort()

with open("out.txt", "w") as f:
    for score, name in data:
        f.write(name + " " + str(score) + "\n")

When Python sorts tuples, it compares the first part first. The score is the first part, so the list comes out in score order — and the name is carried along, because the name and the score are one single value. Khi sắp xếp tuple, Python so sánh phần đầu tiên trước. Điểm là phần đầu, nên list được sắp theo điểm — và tên đi theo cùng, vì tên và điểm là một giá trị duy nhất.

🔍 Section 8 — What Actually Changed

Put the section 4 program and the section 7 program next to each other: Đặt chương trình phần 4 và phần 7 cạnh nhau:

• Reading — one number per line became a name and a score. đọc — một số mỗi dòng thành tên và điểm. Changed. / Có thay đổi.
• Storing — a list of numbers became a list of tuples. lưu — list số thành list tuple. Changed. / Có thay đổi.
• Sorting — still one sort() line; only the list's name is different. sắp xếp — vẫn là một dòng sort(), chỉ khác tên list. Not changed. / Không đổi.
• Writing — one value per line became two. ghi — một giá trị mỗi dòng thành hai. Changed. / Có thay đổi.

The requirement that looked like it broke everything left the sorting completely alone. That happens when each part of a program does one job: a change usually hits some parts and misses others. Yêu cầu tưởng như phá vỡ mọi thứ lại không đụng gì đến phần sắp xếp. Điều đó xảy ra khi mỗi phần của chương trình chỉ làm một việc: một thay đổi thường chỉ ảnh hưởng vài phần.

✏️ Section 9 — Exercises

Every exercise has its own input file. Click the file name next to the question, drag the file from Downloads into your helloworld folder, and use that file name in your program — for exercise 1, ex1.txt. Exercises 1–4 have one score per line; exercises 5–8 have a name and a score. Mỗi bài tập có tệp dữ liệu riêng. Bấm vào tên tệp cạnh câu hỏi, kéo tệp từ Downloads vào thư mục helloworld, và dùng đúng tên tệp đó trong chương trình — với câu 1 là ex1.txt. Câu 1–4 mỗi dòng một điểm; câu 5–8 mỗi dòng một tên và một điểm.

• Print how many students are in the file. In ra số học sinh có trong tệp. ex1.txt
• Print the highest score, without sorting. In điểm cao nhất, không được sắp xếp. ex2.txt
• Print the average score. In điểm trung bình. ex3.txt
• Write the scores from highest to lowest into out.txt. Ghi điểm từ cao xuống thấp vào tệp out.txt. ex4.txt
• Print every student in the same order as the file, name then score. In mọi học sinh theo đúng thứ tự trong tệp, tên trước rồi đến điểm. ex5.txt
• Print only the students who passed (score ≥ 50), lowest to highest. Chỉ in học sinh đạt (điểm ≥ 50), từ thấp đến cao. ex6.txt
• Print the three lowest scorers with their names. In ba bạn điểm thấp nhất kèm tên. ex7.txt
• Homework: print the students in alphabetical order by name. Bài tập về nhà: in học sinh theo thứ tự bảng chữ cái của tên. ex8.txt